Supergeleiding klinkt als iets uit een sciencefictionfilm. Een materiaal waarin elektrische stroom kan bewegen zonder de normale elektrische weerstand, waardoor er geen klassiek warmteverlies in de geleider ontstaat. Dat klinkt misschien als een technologie voor de verre toekomst, maar supergeleiding bestaat al meer dan honderd jaar en wordt vandaag al gebruikt in onder andere MRI-systemen, wetenschappelijke installaties en krachtige magneten. Het grote probleem is alleen dat de omstandigheden waarin veel supergeleiders werken nog allesbehalve praktisch zijn. Vaak moeten ze extreem koud worden gehouden en ook de maximale stroom en magnetische veldsterkte stellen grenzen aan wat ermee mogelijk is.
Toch blijft de droom overeind. Wat als we een materiaal vinden dat bij kamertemperatuur en normale luchtdruk supergeleidend is, enorme elektrische stromen aankan en bovendien goedkoop en betrouwbaar op grote schaal geproduceerd kan worden? Dan hebben we het niet meer over een verbetering van één apparaat. Zo’n materiaal zou invloed kunnen hebben op het elektriciteitsnet, elektrische auto’s, laadstations, elektromotoren, datacenters, computers, medische apparatuur en misschien zelfs op technologieën die we vandaag nog nauwelijks kunnen voorstellen.
In deze Tech Uitgediept beginnen we daarom helemaal bij het begin. Wat is elektriciteit eigenlijk en waarom gaat er energie verloren? Wat gebeurt er wanneer een materiaal supergeleidend wordt? Waarom gebruiken we supergeleiders vandaag nog niet overal? En misschien wel de belangrijkste vraag: wat gebeurt er als wetenschappers daadwerkelijk de heilige graal vinden, een praktische supergeleider die bij kamertemperatuur werkt?

Wat is elektriciteit en waar gaat energie verloren?
Om te begrijpen waarom supergeleiding zo belangrijk kan worden, moeten we eerst kijken naar een probleem dat normaal gesproken nauwelijks zichtbaar is. Wanneer elektriciteit door een gewone kabel stroomt, gaat een deel van de elektrische energie verloren als warmte. Dat komt doordat het materiaal waaruit de kabel bestaat elektrische weerstand heeft. Koper is bijvoorbeeld een uitstekende geleider, maar het is geen perfecte geleider. Er blijft altijd weerstand aanwezig.
Hoe groot het verlies is, hangt onder andere af van de stroomsterkte en de weerstand van de kabel. De belangrijkste formule daarvoor is Pverlies = I² × R. De stroomsterkte staat daarin dus niet gewoon één keer, maar als kwadraat. Dat betekent dat een verdubbeling van de stroom bij dezelfde weerstand leidt tot vier keer zoveel resistief verlies. Wanneer de stroom drie keer zo groot wordt, worden de verliezen zelfs negen keer zo groot.
Dat is een van de redenen waarom elektriciteit over lange afstanden op hoge spanning wordt getransporteerd. Door de spanning te verhogen, kan hetzelfde elektrische vermogen met een lagere stroom worden vervoerd. Precies hetzelfde principe zagen we eerder bij 800V-systemen in elektrische auto’s. Zie het volgende artikel: https://tostietech.nl/800v-elektrische-auto-snelladen/. Voor een laadvermogen van 200 kW is bij 400 volt theoretisch ongeveer 500 ampère nodig. Bij 800 volt is dat ongeveer 250 ampère. Een hogere spanning maakt het dus mogelijk om hetzelfde vermogen met minder stroom te transporteren.
Supergeleiding probeert het probleem echter op een veel fundamentelere manier aan te pakken. In plaats van de stroom alleen maar lager te maken of steeds dikkere kabels te gebruiken, kunnen we proberen de elektrische weerstand zelf vrijwel volledig te laten verdwijnen. Daarmee verandert de manier waarop we naar elektrische infrastructuur kijken.

Wat is supergeleiding?
Supergeleiding is een bijzondere toestand van bepaalde materialen waarin elektrische weerstand onder bepaalde omstandigheden verdwijnt. Wanneer het materiaal onder zijn kritische temperatuur komt, kan gelijkstroom zonder de normale elektrische weerstand door het materiaal lopen. Tegelijkertijd vertonen supergeleiders het Meissner-effect: wanneer het materiaal supergeleidend wordt, wordt een magnetisch veld uit het binnenste van het materiaal verdrongen. Het Amerikaanse Department of Energy beschrijft juist die combinatie als kenmerkend voor supergeleiding.

Dat betekent dat een supergeleider veel meer is dan simpelweg een extreem goede koperen kabel. Bij een gewone kabel zorgt elektrische weerstand ervoor dat een deel van de energie in warmte wordt omgezet. Bij een supergeleider kan die klassieke ohmse dissipatie verdwijnen zolang het materiaal binnen zijn toegestane werkgebied blijft.
Daar zit meteen een belangrijke nuance. Het woord “supergeleider” betekent niet dat het materiaal onbeperkt veel stroom kan verwerken. Iedere supergeleider heeft grenzen. Er bestaat onder andere een kritische temperatuur en een kritische stroomsterkte. Komt het materiaal buiten die grenzen, dan kan de supergeleidende toestand verdwijnen. Bij supergeleidende draden is die kritische stroom daarom een belangrijke ontwerpbeperking.
Hetzelfde geldt voor magnetische velden. Een supergeleider kan een zeer sterk magnetisch veld mogelijk maken, maar ook hier zijn grenzen aan de hoeveelheid veld die het materiaal kan verdragen voordat de supergeleidende toestand wordt verstoord. Een bruikbare supergeleider moet daarom niet alleen een lage kritische temperatuur hebben, maar ook voldoende stroom en magnetisch veld kunnen verdragen.
Dat maakt duidelijk waarom wetenschappers niet simpelweg op zoek zijn naar “een materiaal met nul weerstand”. Ze zijn op zoek naar een materiaal dat onder praktische omstandigheden supergeleidend blijft én technisch bruikbaar is.
Hieronder een interessante video over wat supergeleiding is.
De ontdekking van supergeleiding
Supergeleiding is geen uitvinding van de moderne chipindustrie. Het verschijnsel werd al in 1911 ontdekt door de Nederlandse natuurkundige Heike Kamerlingh Onnes. Hij onderzocht de eigenschappen van materialen bij extreem lage temperaturen en ontdekte dat de elektrische weerstand van kwik bij voldoende afkoeling plotseling verdween.
Dat was een opmerkelijke ontdekking, omdat het liet zien dat elektrische weerstand niet simpelweg een onveranderlijke eigenschap van een materiaal is. Onder de juiste omstandigheden kan de elektrische toestand van een materiaal volledig veranderen.
De eerste supergeleiders werkten echter bij temperaturen die voor praktische toepassingen bijzonder lastig waren. Wetenschappers gingen daarom op zoek naar andere materialen die bij steeds hogere temperaturen supergeleidend konden worden. In 1957 kwam er bovendien een belangrijke theoretische doorbraak met de BCS-theorie, die een microscopische verklaring gaf voor conventionele supergeleiding. Volgens die theorie kunnen elektronen onder bepaalde omstandigheden paren vormen en zich vervolgens collectief door het materiaal bewegen.
Sindsdien is het onderzoeksveld enorm gegroeid. Er zijn veel verschillende typen supergeleiders gevonden en de kritische temperaturen zijn sterk verhoogd ten opzichte van de eerste experimenten met kwik. Toch is één doel altijd blijven terugkomen: een materiaal dat onder normale omstandigheden supergeleidend is.
Dat klinkt als een relatief kleine stap, maar wetenschappelijk gezien is het een enorme uitdaging.
Supergeleiding bestaat al
Voordat we naar de toekomst kijken, is het belangrijk om één misverstand uit de weg te ruimen. Supergeleiding is geen technologie die nog moet worden uitgevonden. We gebruiken haar vandaag al.
Een van de bekendste toepassingen is MRI. De krachtige magnetische velden die nodig zijn voor magnetische resonantiebeeldvorming kunnen worden opgewekt met supergeleidende magneten. Vanaf de jaren zeventig kregen dergelijke magneten een belangrijke rol in de ontwikkeling van MRI-systemen. Supergeleidende magneten worden daarnaast gebruikt in synchrotrons en andere deeltjesversnellers om geladen deeltjes te sturen.
Ook in fundamenteel wetenschappelijk onderzoek zijn supergeleiders belangrijk. Een goed voorbeeld is kernfusie. Bij fusie-installaties zoals ITER worden extreem krachtige magnetische velden gebruikt om heet plasma te beheersen. Daarvoor zijn grote hoeveelheden supergeleidende kabel en zeer hoge elektrische stromen nodig.

Supergeleiders worden daarnaast onderzocht en toegepast in elektrische kabels, krachtige elektromotoren, generatoren, magnetische systemen en gespecialiseerde elektronica. Het grote voordeel is steeds hetzelfde: wanneer zeer hoge stromen of sterke magnetische velden nodig zijn, kan supergeleiding eigenschappen bieden die met conventionele materialen moeilijk of zwaar te realiseren zijn.
Daarmee wordt de centrale vraag van dit artikel eigenlijk nog interessanter. Als supergeleiding zo’n belangrijke technologie is, waarom gebruiken we dan niet overal supergeleidende kabels en motoren?
Waarom gebruiken we dan niet overal supergeleiders?
Het antwoord begint bij temperatuur. Veel bekende supergeleiders moeten zeer sterk worden afgekoeld om hun bijzondere eigenschappen te behouden. Dat betekent dat je naast de supergeleider zelf ook een compleet koelsysteem nodig hebt. Dat systeem moet betrouwbaar zijn, continu functioneren en energie gebruiken.
Daar ontstaat een interessante tegenstelling. Een supergeleidende kabel kan vrijwel geen elektrische weerstand hebben, maar het systeem waarin die kabel wordt gebruikt kan alsnog energie verbruiken om de kabel koud te houden. Het is daarom niet voldoende om alleen naar de weerstand van de geleider te kijken. Je moet het totale systeem bekijken.
Bij een toepassing waar enorme hoeveelheden stroom door een kabel lopen, kan de besparing door supergeleiding veel groter zijn dan de energie die nodig is voor koeling. Maar bij een toepassing met relatief weinig stroom kan het voordeel veel kleiner zijn. Daardoor is supergeleiding vooral interessant wanneer de technische winst groot genoeg is om de extra complexiteit te rechtvaardigen.
Daar komt bij dat supergeleiders niet onbeperkt belast kunnen worden. Een te hoge stroom, een te sterk magnetisch veld of een te hoge temperatuur kan ervoor zorgen dat het materiaal zijn supergeleidende toestand verliest. Een systeem moet daarom zorgvuldig worden ontworpen rond de kritische eigenschappen van het materiaal.

Ook de productie vormt een uitdaging. Een materiaal dat in een laboratorium uitstekend werkt, hoeft nog geen bruikbare kabel te zijn. Een kabel moet kilometers lang kunnen worden geproduceerd, mechanisch sterk zijn, betrouwbaar blijven en op een praktische manier kunnen worden aangesloten op andere onderdelen van het elektriciteitsnet.
Dat verklaart waarom we vandaag niet simpelweg alle koperen kabels vervangen door supergeleiders. De technologie werkt, maar het totale systeem is ingewikkelder dan alleen het vervangen van het ene materiaal door het andere.
De zoektocht naar de heilige graal
De grote droom is daarom niet zomaar “een betere supergeleider”. Wetenschappers zoeken uiteindelijk naar een materiaal dat bij veel hogere temperaturen supergeleidend blijft en bij voorkeur bij normale druk kan functioneren.
De term “kamertemperatuur-supergeleider” klinkt daarbij aantrekkelijk, maar zelfs dat is nog niet genoeg. Stel dat er morgen een materiaal wordt ontdekt dat bij 20 graden Celsius supergeleidend is, maar alleen onder een enorme druk en slechts een minuscuul stukje materiaal kan worden geproduceerd. Dan hebben we een wetenschappelijke doorbraak, maar nog geen bruikbare technologie.
Een werkelijk revolutionaire supergeleider moet veel meer kunnen. Het materiaal moet grote elektrische stromen kunnen transporteren, sterke magnetische velden verdragen, stabiel zijn, mechanisch bruikbaar zijn en op grote schaal kunnen worden geproduceerd. Het moet bovendien betaalbaar genoeg zijn om niet alleen in een handvol laboratoria te bestaan.
De zoektocht naar dergelijke materialen heeft de afgelopen jaren regelmatig voor spectaculaire berichten gezorgd. Een bekend voorbeeld is een in 2023 gepubliceerd onderzoek naar stikstofgedoteerd lutetiumhydride. De onderzoekers rapporteerden aanvankelijk aanwijzingen voor supergeleiding rond kamertemperatuur bij relatief lage druk. Het onderzoek werd echter op 7 november 2023 door Nature ingetrokken nadat de betrokken auteurs problemen hadden gemeld rond de herkomst van materialen, experimentele metingen en gegevensverwerking. Nature meldde daarnaast dat onafhankelijk zorgen waren geuit over de betrouwbaarheid van de elektrische weerstandsmetingen.
Er verscheen bovendien onafhankelijk onderzoek waarin geen supergeleiding boven 2 kelvin werd waargenomen in het onderzochte lutetiumhydride onder de geteste omstandigheden.
Dit voorbeeld laat vooral zien hoe hoog de lat ligt. Een claim van supergeleiding bij kamertemperatuur zou enorme gevolgen hebben en moet daarom reproduceerbaar zijn. Andere onderzoekers moeten hetzelfde materiaal kunnen maken en dezelfde eigenschappen kunnen meten. Een enkele spectaculaire meting is daarvoor niet voldoende.
De heilige graal is dus niet alleen een materiaal dat onder bijzondere omstandigheden even geen weerstand laat zien. Het is een materiaal dat betrouwbaar, reproduceerbaar, praktisch en industrieel bruikbaar is.
Wat als we morgen een kamertemperatuur-supergeleider vinden?
Vanaf dit punt verlaten we de wereld van technologie die vandaag al beschikbaar is en stappen we een toekomstscenario binnen. Stel dat wetenschappers morgen een materiaal vinden dat bij normale kamertemperatuur en normale atmosferische druk supergeleidend is, grote elektrische stromen aankan en bovendien praktisch tot kabels, spoelen en andere componenten kan worden verwerkt.
De wereld verandert dan niet letterlijk de volgende ochtend. Een elektriciteitsnet bestaat uit miljoenen onderdelen en een auto-industrie kan niet binnen een paar maanden compleet opnieuw worden ontworpen. De eerste toepassingen zullen waarschijnlijk ontstaan op plekken waar het voordeel van supergeleiding het grootst is.
Nieuwe elektriciteitsverbindingen, zware elektromotoren, datacenters, wetenschappelijke installaties en krachtige laadstations zijn voorbeelden van systemen waar een dergelijke technologie direct interessant kan worden.
Daarna kan de technologie steeds verder worden opgeschaald. Zodra de productie groter wordt, kunnen de kosten dalen. Zodra de kosten dalen, wordt het aantrekkelijker om bestaande technologie opnieuw te ontwerpen rond de eigenschappen van de supergeleider.
En dan begint het interessante deel.
Het elektriciteitsnet zonder elektrische weerstand
Een van de grootste veranderingen kan plaatsvinden in het elektriciteitsnet. Vandaag transporteren we enorme hoeveelheden elektrische energie door metalen kabels. Zelfs wanneer de kabels zeer efficiënt zijn, blijft elektrische weerstand bestaan. Bij een supergeleidende verbinding kan die klassieke resistieve verliespost vrijwel verdwijnen zolang de geleider in zijn supergeleidende toestand blijft.
Dat betekent niet alleen minder energieverlies. Een supergeleidende kabel kan ook veel grotere stroomsterktes transporteren zonder dat daarvoor dezelfde hoeveelheid conventioneel metaal nodig is. Het Amerikaanse Department of Energy onderzoekt daarom al toepassingen van high-temperature-superconductors in elektriciteitsnetten. In demonstratieprojecten worden supergeleidende kabels gebruikt om grote hoeveelheden stroom door relatief compacte verbindingen te transporteren.
Dat kan bijzonder interessant worden in dichtbevolkte gebieden waar nieuwe elektriciteitsverbindingen moeilijk aan te leggen zijn. Als je meer vermogen door een compacte verbinding kunt sturen, kan dat bepaalde uitbreidingen eenvoudiger maken.
Maar supergeleiding lost niet automatisch alle problemen van het elektriciteitsnet op.

Dat is een belangrijk onderscheid.
Stel dat een supergeleidende kabel honderd keer zoveel stroom kan transporteren als een conventionele kabel. Als het transformatorstation aan het einde van die kabel maar een fractie daarvan kan verwerken, is het transformatorstation nog steeds de beperking. Hetzelfde geldt voor lokale verdeelstations, transformatoren en de hoeveelheid elektriciteit die op een bepaald moment wordt geproduceerd.
De kabel kan dus verdwijnen als bottleneck, terwijl een andere bottleneck ervoor in de plaats komt.
Dat is ook relevant voor Nederland. Zelfs wanneer transport over grote afstanden veel efficiënter en krachtiger wordt, moet de elektriciteit uiteindelijk nog steeds naar woningen, bedrijven, laadstations en fabrieken worden gebracht.
Een supergeleidend elektriciteitsnet zou daarom niet automatisch een net zonder congestie worden. Het zou vooral een net worden waarin één van de fundamentele beperkingen veel minder belangrijk wordt.
Wat gebeurt er met elektrische auto’s?
Bij elektrische auto’s wordt supergeleiding interessant omdat er meerdere onderdelen van de auto en laadketen mee kunnen veranderen.
De meest voor de hand liggende toepassing is de laadkabel. Wie een elektrische auto met honderden kilowatts wil laden, moet enorme elektrische stromen transporteren. In een conventionele kabel betekent dat meer warmteontwikkeling en steeds hogere eisen aan de kabel, connector en koeling.
Een supergeleidende laadkabel kan onder de juiste omstandigheden veel grotere stromen transporteren zonder dezelfde resistieve verliezen. Daarmee wordt het technisch aantrekkelijker om laadvermogens richting het megawattbereik te brengen.
Maar de kabel is slechts één onderdeel van de auto.
Ook elektromotoren kunnen profiteren. Onderzoekers werken al aan supergeleidende elektromotoren met een zeer hoge vermogensdichtheid. Het Amerikaanse ARPA-E heeft bijvoorbeeld onderzoek gefinancierd naar een cryogeenvrije supergeleidende elektromotor voor elektrische vliegtuigpropulsie met vermogens tot 10 MW. Het doel is onder andere een zeer hoge vermogensdichtheid te bereiken zonder dat de motor onpraktisch zwaar wordt.
Voor auto’s zou dat kunnen betekenen dat elektromotoren kleiner en krachtiger worden. Ook elektrische verbindingen in de auto kunnen efficiënter worden. Daardoor kan niet alleen het energieverlies dalen, maar kan mogelijk ook gewicht worden bespaard.
Toch moeten we daar niet meteen de conclusie aan verbinden dat een toekomstige supergeleidende elektrische auto twee of drie keer zo efficiënt wordt. Moderne elektrische aandrijflijnen zijn al behoorlijk efficiënt en een groot deel van het energieverbruik van een auto heeft helemaal niets met elektrische weerstand in de motorwikkelingen te maken.
Luchtweerstand blijft bestaan. Rolweerstand blijft bestaan. De batterij heeft verliezen. Vermogenselektronica heeft verliezen. Een supergeleider verandert niet ineens de natuurwetten rond deze andere onderdelen.
De winst zit daarom waarschijnlijk in de combinatie van verschillende verbeteringen.
Kan een elektrische auto dankzij supergeleiding veel sneller laden?
Hier wordt de combinatie met de ontwikkeling van ultrasnel laden echt interessant. In onze eerdere Tech Uitgediept over 800V hebben we gezien waarom een hogere spanning het mogelijk maakt om grote vermogens met minder stroom te transporteren. Supergeleiding gaat nog een stap verder door de weerstand van de geleider zelf vrijwel weg te nemen.
Een laadstation dat vandaag bijvoorbeeld 350 kW levert, heeft te maken met forse elektrische vermogens en de warmte die daarbij in kabels, connectoren en elektronica ontstaat. Wanneer je richting 1 MW of meer wilt gaan, worden die problemen nog belangrijker.
Een supergeleidende kabel kan een deel van die beperking wegnemen. Het wordt dan mogelijk om veel grotere stromen door een relatief compacte kabel te transporteren, zonder de klassieke resistieve warmteontwikkeling die bij een conventionele geleider hoort.
Maar dat betekent niet dat een auto automatisch met 2 MW kan laden zodra er een supergeleidende kabel wordt gebruikt.

De batterij moet het vermogen kunnen accepteren. De cellen moeten daarvoor geschikt zijn. Het batterijmanagementsysteem moet de stroom kunnen regelen. De temperatuur moet onder controle blijven. De connector moet het vermogen veilig kunnen overbrengen en de vermogenselektronica moet het aankunnen.
De supergeleidende kabel lost dus vooral één onderdeel van het probleem op.
En dat is precies waarom dit zo’n interessant technologisch vraagstuk is. Wanneer je de kabel als beperking weghaalt, worden de batterij en andere onderdelen belangrijker.
Wordt laden uiteindelijk sneller dan tanken?
Dit is misschien wel de meest interessante vraag voor iedereen die elektrische auto’s overweegt. Een benzine- of dieselauto kan in een paar minuten honderden kilometers aan energie bijtanken. Elektrische auto’s hebben daar vandaag meestal aanzienlijk langer voor nodig.
Maar er is geen natuurwet die bepaalt dat een elektrische auto altijd langzamer moet worden “bijgetankt” dan een auto met een verbrandingsmotor. Het verschil zit vooral in de huidige technologie en de hoeveelheid energie die de batterij in korte tijd veilig kan opnemen.
Neem als theoretisch voorbeeld een batterij van 100 kWh. Wanneer die batterij constant met 100 kW zou worden geladen, duurt het theoretisch één uur om 100 kWh over te brengen. Bij 350 kW kom je uit op ongeveer 17 minuten. Bij 1 MW is de theoretische rekentijd ongeveer zes minuten. Bij 2 MW is dat ongeveer drie minuten.

In werkelijkheid ligt het ingewikkelder. Een batterij wordt niet van nul tot honderd procent met hetzelfde maximale vermogen geladen. Het laadvermogen verandert gedurende de laadcyclus en wordt onder andere beïnvloed door de temperatuur en de toestand van de batterij. Ook zijn er elektrische verliezen.
Toch laat deze eenvoudige rekensom zien dat extreem snel elektrisch laden technisch denkbaar is.
Daarmee ontstaat een interessant toekomstscenario. Als een elektrische auto bijvoorbeeld in enkele minuten voldoende energie kan opnemen voor honderden kilometers, verandert het verschil met tanken fundamenteel. De bestuurder hoeft dan niet meer na te denken in termen van “een half uur wachten bij de laadpaal”, maar kan een laadstop krijgen die qua duur vergelijkbaar is met een korte tankstop.
Kan dat zelfs sneller worden dan tanken? Ja, technisch is dat denkbaar. Maar supergeleiding alleen is daarvoor niet voldoende. De laadpaal moet het vermogen kunnen leveren, het elektriciteitsnet moet het aankunnen en vooral de batterij moet het vermogen veilig kunnen opnemen.
De echte toekomst ligt daarom waarschijnlijk niet bij één supergeleidende laadkabel, maar bij een complete laadketen die voor zeer hoge vermogens is ontworpen.
Wat gebeurt er met de batterij als we met megawatts gaan laden?
Hier ligt misschien wel de grootste uitdaging van extreem snel laden. Een batterij is geen lege tank waarin je onbeperkt snel energie kunt stoppen.
Tijdens het laden vinden chemische processen plaats in de batterijcellen. Wanneer je de laadstroom sterk verhoogt, veranderen ook de thermische en chemische omstandigheden in de cel. De batterij moet daarom ontworpen zijn om hoge laadvermogens veilig te verwerken.
Dat betekent dat een toekomstige megawatt-EV waarschijnlijk veel meer nodig heeft dan alleen een betere laadpaal. Ook de batterijtechnologie moet zich ontwikkelen. De cellen moeten hoge laadstromen aankunnen, de warmte moet snel worden afgevoerd en het batterijmanagementsysteem moet de laadstrategie voortdurend aanpassen.
Daarmee wordt het toekomstbeeld interessant. Supergeleiding kan ervoor zorgen dat de infrastructuur rondom de auto enorme vermogens kan leveren, maar uiteindelijk bepaalt de batterij hoeveel daarvan daadwerkelijk kan worden gebruikt.
De kabel kan dus extreem snel worden.
De laadpaal kan extreem krachtig worden.
Maar als de batterij het vermogen niet kan opnemen, staat de auto alsnog te wachten.
Dat is precies waarom supergeleiding geen magische oplossing is voor snelladen. Het haalt een belangrijke beperking weg, maar maakt de andere beperkingen juist zichtbaarder.
Hoe ver kan een elektrische auto dan rijden?
Een andere vraag ligt voor de hand: als we supergeleiding in auto’s gebruiken, krijgen elektrische auto’s dan ineens een veel grotere actieradius?
Niet automatisch.
Supergeleiding verandert niet rechtstreeks de hoeveelheid energie die een batterij kan opslaan. Een batterij van 100 kWh blijft in principe een batterij van 100 kWh. De energiedichtheid van het batterijpakket wordt bepaald door de batterijtechnologie, niet door het feit dat de kabels en elektromotor supergeleidend zijn.
Wel kunnen er indirecte voordelen ontstaan.
Een supergeleidende elektromotor kan mogelijk veel vermogen leveren met minder massa. Elektrische verbindingen kunnen efficiënter worden. Andere onderdelen van de aandrijflijn kunnen kleiner worden. Als daardoor honderden kilo’s aan voertuiggewicht worden bespaard, kan dat weer invloed hebben op het energieverbruik.
Een fabrikant zou vervolgens kunnen kiezen om dezelfde actieradius met een kleinere batterij te bereiken. Of juist dezelfde batterij gebruiken en de extra efficiëntie inzetten voor meer bereik.
Daarom is het niet logisch om te zeggen dat een supergeleidende auto automatisch 2.000 kilometer kan rijden.
Het veel interessantere scenario is dat de auto efficiënter wordt én veel sneller kan laden. Een auto met bijvoorbeeld 700 kilometer bereik die in enkele minuten honderden kilometers kan bijladen, kan in de praktijk een heel andere gebruikservaring bieden dan een auto die vooral probeert zijn maximale theoretische actieradius steeds verder op te voeren.
Wat gebeurt er met CPU’s?
Dan komen we bij een toepassing die misschien nog verrassender is: computers.
Op het eerste gezicht lijkt het logisch. Als elektrische weerstand verdwijnt, ontstaat er minder warmte. Als er minder warmte ontstaat, kunnen we de processor sneller laten werken. Dus misschien kunnen we een normale CPU van een paar gigahertz veranderen in een chip die honderden gigahertz draait.
Zo eenvoudig is het helaas niet.
Supergeleidende computers bestaan wel degelijk als onderzoeksgebied. NIST onderzoekt bijvoorbeeld zogenaamde single-flux-quantum-technologie, waarbij supergeleidende schakelingen zeer snel kunnen schakelen en zeer weinig energie per bewerking kunnen dissiperen. NIST beschrijft systemen met kloksnelheden van ruim boven 100 GHz als een belangrijk onderzoeksgebied.
Maar dat betekent niet dat we een bestaande Ryzen- of Core-processor simpelweg honderd keer sneller kunnen laten draaien door hem supergeleidend te maken.
Een moderne CPU wordt namelijk door veel meer beperkt dan alleen warmte. Gegevens moeten tussen rekenkernen, cache en geheugen worden verplaatst. Signalen moeten door de chip reizen. Verschillende onderdelen moeten worden gesynchroniseerd. De processor moet communiceren met andere chips en uiteindelijk met opslag, netwerk en randapparatuur.
Op een bepaald moment wordt niet de snelheid van één transistor het grootste probleem, maar de snelheid waarmee informatie door het systeem kan bewegen.
Daarom is het waarschijnlijk interessanter om te spreken over een nieuwe generatie computers dan over simpelweg “veel hogere GHz”.

Supergeleidende computers kunnen fundamenteel anders worden
Wanneer supergeleidende logica volwassen wordt, kunnen ontwerpers computers bouwen die fundamenteel anders werken dan de huidige CMOS-processoren. Ze hoeven niet simpelweg een traditionele CPU sneller te maken. Ze kunnen een systeem ontwerpen rond extreem snelle schakelingen, zeer lage energie per operatie en andere manieren om informatie door de computer te transporteren.
Dat kan vooral interessant worden voor toepassingen waarbij enorme hoeveelheden berekeningen nodig zijn.
Wetenschappelijke simulaties, kunstmatige intelligentie en grote datacenters zijn voorbeelden waarbij energieverbruik en warmteontwikkeling steeds belangrijker worden. Als een toekomstige supergeleidende computer veel meer berekeningen per joule kan uitvoeren, kan dat uiteindelijk belangrijker worden dan een simpel hoger kloksnelheidsgetal.
De vraag wordt dan niet meer: “Hoeveel gigahertz heeft de processor?”
De vraag wordt: “Hoeveel berekeningen kunnen we uitvoeren met één joule energie?”
Dat is een veel interessantere maatstaf voor de toekomst van computertechnologie.
Wat betekent dit voor datacenters en AI?
De ontwikkeling van kunstmatige intelligentie maakt het energieverbruik van computersystemen steeds belangrijker. Moderne AI-systemen worden getraind en gebruikt op grote hoeveelheden gespecialiseerde hardware. Daarbij gaat niet alleen energie naar de berekeningen zelf. Ook geheugen, communicatie tussen chips, voedingen en koeling kosten energie.
Supergeleidende computertechnologie kan daarom interessant worden wanneer het mogelijk wordt om veel meer berekeningen uit te voeren zonder een evenredige stijging van het energieverbruik.
Dat betekent niet dat een toekomstig AI-datacenter volledig uit supergeleiders bestaat. Een compleet datacenter heeft nog steeds voedingen, opslag, netwerkapparatuur en andere systemen nodig. Maar wanneer supergeleidende processors en verbindingen een groot voordeel opleveren, kunnen ze een belangrijk onderdeel van een nieuwe computerarchitectuur worden.
NIST onderzoekt juist de combinatie van zeer snelle supergeleidende schakelingen en extreem laag energieverbruik. De technologie is nog geen vervanging voor normale processors, maar laat wel zien dat de combinatie van hoge snelheid en lage dissipatie fysisch mogelijk is.
Het gevolg kan zijn dat de groei van rekenkracht minder direct gekoppeld raakt aan een evenredige groei van energieverbruik en warmte.
En dat zou voor AI misschien belangrijker zijn dan een enorme stijging van het maximale GHz-getal.
Sterkere magneten, kleinere machines
Supergeleiding draait bovendien niet alleen om elektriciteitskabels. Een minstens zo interessante eigenschap is het vermogen om sterke magnetische velden efficiënt op te wekken.
Dat is de reden waarom supergeleiders zo belangrijk zijn in MRI-systemen en deeltjesversnellers. Maar dezelfde eigenschap kan ook worden gebruikt voor elektromotoren en generatoren.
Wanneer je een zeer sterk magnetisch veld kunt opwekken zonder dat de elektrische verliezen in de spoelen voortdurend enorme hoeveelheden warmte produceren, kun je een machine veel compacter ontwerpen.

Dat kan interessant zijn voor windturbines, generatoren, industriële machines en elektrische vliegtuigen. Vooral de luchtvaart is gevoelig voor gewicht. Een elektromotor die veel vermogen kan leveren maar honderden kilo’s lichter is, kan daar een veel groter verschil maken dan een motor die slechts een paar procent efficiënter is.
Daarom wordt er al onderzoek gedaan naar supergeleidende elektromotoren met zeer hoge vermogensdichtheid. Een ARPA-E-project richt zich bijvoorbeeld op een motor voor elektrische vliegtuigpropulsie met vermogens tot 10 MW.
Een praktische supergeleider bij kamertemperatuur zou dergelijke systemen veel eenvoudiger kunnen maken doordat complexe cryogene koeling minder of helemaal niet nodig is.
Wat betekent supergeleiding voor kernfusie?
Kernfusie is misschien een van de meest spectaculaire voorbeelden van waar supergeleiding al een rol speelt.
Bij fusieonderzoek wordt geprobeerd om extreem heet plasma onder controle te houden. Dat gebeurt onder andere met zeer krachtige magnetische velden. De magneten die daarvoor nodig zijn, moeten enorme hoeveelheden energie en zeer hoge elektrische stromen kunnen verwerken.
Supergeleidende magneten zijn daarom belangrijk voor grote fusie-installaties. ITER gebruikt bijvoorbeeld grote hoeveelheden supergeleidende kabel in zijn magnetische systemen. Het Department of Energy beschrijft de supergeleidende magneten van ITER als essentieel voor het creëren en beheersen van de magnetische velden die voor het experiment nodig zijn.
Een supergeleider die bij kamertemperatuur werkt, zou dergelijke systemen niet automatisch oplossen. Kernfusie kent nog veel andere technische uitdagingen. Maar het zou wel een belangrijke beperking kunnen wegnemen.
Sterke magnetische systemen zouden eenvoudiger kunnen worden gebouwd en onderhouden. Daardoor kunnen onderzoekers nieuwe ontwerpen onderzoeken die vandaag door de complexiteit van koeling en materiaalkeuze minder praktisch zijn.
Dit is opnieuw een goed voorbeeld van wat supergeleiding waarschijnlijk het beste kan: niet zelf de hele technologie oplossen, maar een fundamentele technische beperking wegnemen.
Wat verandert er nog meer?
Wanneer we de gevolgen van supergeleiding verder doortrekken, wordt duidelijk dat er waarschijnlijk veel toepassingen zijn die we vandaag nog niet kunnen voorspellen.
Industriële elektromotoren kunnen compacter worden. Generatoren kunnen een hogere vermogensdichtheid krijgen. Elektrische vliegtuigen kunnen profiteren van lichtere aandrijfsystemen. Windturbines kunnen krachtigere generatoren gebruiken. Medische apparatuur kan sterkere magnetische systemen krijgen en wetenschappelijke installaties kunnen nieuwe experimenten uitvoeren.
Ook transporttechnologie kan profiteren van sterke magnetische velden. Supergeleidende magneten zijn bijvoorbeeld interessant voor magnetische transportsystemen. Maar daar zit mogelijk een voordeel dat minder spectaculair klinkt en uiteindelijk juist veel belangrijker kan zijn: de elektrische infrastructuur zelf kan veel compacter en efficiënter worden.
Een supergeleidende voedingskabel kan enorme hoeveelheden vermogen transporteren zonder de klassieke elektrische verliezen van een koperen kabel. Daardoor kunnen in sommige toepassingen mogelijk compactere voedingssystemen en minder zware elektrische infrastructuur worden gebruikt. Bij een systeem als maglev kan dat bijvoorbeeld betekenen dat niet alleen de trein zelf verandert, maar ook de manier waarop de energie langs het traject wordt aangevoerd.
Dat betekent niet automatisch dat een maglevbaan ineens goedkoop wordt. De baan, stations, grond en andere infrastructuur blijven grote investeringen. Maar wanneer elektriciteit vrijwel zonder transportverlies kan worden aangevoerd, kan de verhouding tussen investeringskosten, onderhoud en operationele kosten veranderen. De winst van supergeleiding zit dan niet alleen in sneller of krachtiger transport, maar mogelijk ook in de kosten van het energiesysteem eromheen.
En dat is precies waarom het moeilijk is om te voorspellen waar een praktische kamertemperatuur-supergeleider uiteindelijk toe leidt.
Dat is vaker gebeurd met fundamentele technologie. Toen de transistor werd ontwikkeld, was niet meteen duidelijk dat die uiteindelijk in smartphones, auto’s, routers, servers, televisies en miljarden andere apparaten zou terechtkomen.
Een praktische kamertemperatuur-supergeleider zou op vergelijkbare wijze een platformtechnologie kunnen worden.
Niet één product, maar een materiaaleigenschap waarop duizenden nieuwe producten en systemen kunnen worden gebouwd.
Wat verandert er níét?
Na al deze mogelijkheden is het belangrijk om even op de rem te trappen.
Supergeleiding maakt geen energie. Een supergeleidende kabel kan elektriciteit efficiënter transporteren, maar er moet nog steeds ergens energie worden opgewekt. Een supergeleidende elektromotor kan efficiënter worden, maar de batterij of elektriciteitscentrale die hem voedt moet nog steeds energie leveren.
Ook een batterij krijgt niet automatisch een hogere energiedichtheid omdat de kabels eromheen supergeleidend zijn. De chemische opslag van energie blijft een afzonderlijk probleem.
Hetzelfde geldt voor computers. Geen elektrische weerstand betekent niet dat iedere computer automatisch honderd keer sneller wordt. Architectuur, geheugen, communicatie en signaaltransport blijven belangrijk.
En ook het elektriciteitsnet wordt niet magisch onbeperkt. Een supergeleidende kabel kan enorm veel vermogen transporteren, maar productiecapaciteit, transformatoren en lokale distributienetten blijven bestaan.
Er kan zelfs een nieuw probleem ontstaan. Als elektriciteit efficiënter en goedkoper te transporteren en te gebruiken wordt, kan de vraag naar elektriciteit juist stijgen. Elektrificatie van transport, industrie en verwarming kan daardoor sneller verlopen.
Een efficiënter elektriciteitssysteem betekent dus niet noodzakelijk dat we uiteindelijk minder elektriciteit nodig hebben.
Het kan juist betekenen dat we veel meer elektriciteit gaan gebruiken omdat steeds meer processen elektrisch worden.
Hoe ziet het laden van elektrische auto’s er dan uit?
Stel dat we een aantal decennia vooruitkijken en dat supergeleiding inmiddels een normale industriële technologie is geworden. Je rijdt dan met een elektrische auto een laadstation binnen en sluit de auto aan op een laadpunt dat niet langer ontworpen is rond de beperkingen van conventionele koperkabels.
De infrastructuur kan veel hogere vermogens transporteren. Een laadvermogen van 350 kW, dat vandaag al indrukwekkend is, kan in zo’n wereld slechts één van de vele laadvermogens zijn. Vermogens van 1 MW of meer worden technisch haalbaar als ook de batterij en vermogenselektronica daarvoor ontworpen zijn.
Een batterij van 100 kWh zou bij een constant laadvermogen van 1 MW theoretisch ongeveer zes minuten nodig hebben om volledig te worden gevuld. Bij 2 MW wordt dat theoretisch ongeveer drie minuten. In de praktijk zal de laadcurve ervoor zorgen dat het proces niet zo eenvoudig verloopt, maar het laat wel zien dat de grens niet noodzakelijk bij honderden kilowatts ligt.

Daarmee kan het verschil tussen tanken en laden kleiner worden.
Misschien stopt een bestuurder in de toekomst niet meer bij een laadstation omdat de auto “lang moet laden”, maar simpelweg omdat de auto tijdens een korte stop voldoende energie kan bijladen voor het volgende deel van de reis.
Het kan zelfs gebeuren dat een elektrische auto in sommige situaties sneller kan worden bijgeladen dan een benzine- of dieselauto kan worden volgetankt.
Maar die toekomst ontstaat niet door één supergeleidende kabel. De batterij moet extreem snel kunnen laden, de laadpaal moet het vermogen kunnen verwerken en het elektriciteitsnet moet de piekbelasting kunnen leveren.
Supergeleiding kan de infrastructuur daarvoor mogelijk maken.
De batterij moet de rest doen.
Hoe ziet de wereld eruit als supergeleiding normaal wordt?
Als we nog verder vooruitkijken, wordt misschien juist zichtbaar hoe weinig de technologie zelf uiteindelijk nog opvalt.
Elektriciteitskabels liggen grotendeels onder de grond of in infrastructuur die we nooit zien. Elektromotoren zitten in auto’s, treinen, vliegtuigen en fabrieken. Processoren zitten in computers en servers. Datacenters staan ergens buiten de stad. Niemand ziet het materiaal waaruit al die systemen bestaan.
Supergeleiding zou uiteindelijk precies zo kunnen worden.
De elektrische auto kan een compactere aandrijflijn krijgen en veel sneller laden. Het elektriciteitsnet kan grotere vermogens transporteren. Datacenters kunnen meer rekenkracht leveren zonder dat het energieverbruik en de warmteontwikkeling even snel meegroeien.
Tegelijkertijd kan de wereld verder elektrificeren. Verwarming, industrie, transport en productie kunnen steeds meer afhankelijk worden van elektrische energie.
Dat maakt het toekomstscenario juist interessant. Als elektriciteit efficiënter wordt, wordt het aantrekkelijker om nog meer toepassingen elektrisch te maken.
De supergeleider kan daarmee indirect een versneller worden van de elektrificatie.
Maar ook hier blijft dezelfde regel gelden: de technologie maakt energie niet gratis. We moeten die energie nog steeds produceren.
Een wereld met supergeleiding zou daarom waarschijnlijk geen wereld zonder energieproblemen worden.
Het zou een wereld worden waarin we energie veel efficiënter kunnen transporteren en gebruiken.
De echte revolutie is niet alleen kamertemperatuur
Misschien is “kamertemperatuur-supergeleider” daarom eigenlijk een te simpele manier om de heilige graal te omschrijven.
De ideale supergeleider moet niet alleen bij ongeveer 20 graden Celsius werken. Hij moet ook bij normale druk stabiel zijn, enorme stromen aankunnen, sterke magnetische velden verdragen, mechanisch bruikbaar zijn en op grote schaal geproduceerd kunnen worden.
Daarnaast moet hij betaalbaar zijn. Een materiaal dat perfect supergeleidend is maar honderd keer duurder dan koper, kan wetenschappelijk indrukwekkend zijn maar zal niet zomaar in iedere elektriciteitskabel terechtkomen.
Ook de productietechniek is belangrijk. We moeten niet alleen een materiaal kunnen maken, maar er uiteindelijk kilometers kabel, miljoenen elektromotoren en enorme aantallen elektronische componenten mee kunnen produceren.
Daarom is de zoektocht naar de ultieme supergeleider niet alleen een natuurkundig probleem. Het is ook een materiaalwetenschappelijk, industrieel en economisch probleem. Pas wanneer al die onderdelen samenkomen, ontstaat de technologie die daadwerkelijk de wereld kan veranderen.
De wereld na de doorbraak
Als wetenschappers ooit een praktische kamertemperatuur-supergeleider vinden, zal de verandering waarschijnlijk niet in één klap plaatsvinden. Eerst zullen onderzoekers de eigenschappen van het materiaal uitgebreid testen. Daarna komen prototypes en gespecialiseerde toepassingen. Vervolgens wordt gekeken welke producten economisch interessant genoeg zijn om op grote schaal te produceren.
Nieuwe elektriciteitsverbindingen kunnen een van de eerste grote toepassingen worden. Daarna kunnen krachtige elektromotoren, datacenters en laadstations volgen. Naarmate de productie goedkoper wordt, kunnen steeds meer toepassingen worden aangepast aan de nieuwe technologie.
Uiteindelijk kan supergeleiding zo normaal worden dat niemand er nog over nadenkt.
Een elektrische auto kan dan een aandrijflijn hebben die veel compacter is dan de huidige systemen. Een laadstation kan in enkele minuten enorme hoeveelheden energie overbrengen. Datacenters kunnen veel efficiënter rekenen. Elektriciteitsnetten kunnen veel grotere vermogens transporteren.
En misschien ontstaan er complete nieuwe technologieën die we vandaag nog niet kunnen bedenken.
Dat laatste is misschien wel het interessantste onderdeel van het hele verhaal.
Wanneer een fundamentele beperking verdwijnt, veranderen niet alleen bestaande producten. Ingenieurs krijgen ineens de vrijheid om ontwerpen te maken die voorheen onmogelijk waren.
TostieTech conclusie: supergeleiding kan de manier waarop we elektriciteit gebruiken veranderen
Supergeleiding begon meer dan honderd jaar geleden als een opmerkelijk natuurkundig verschijnsel bij extreem lage temperaturen. Inmiddels is het uitgegroeid tot een technologie die al wordt gebruikt in MRI-systemen, wetenschappelijke installaties en krachtige magnetische systemen.
Toch staat misschien pas het begin van de grootste toepassingen voor ons.
Een praktische supergeleider die bij kamertemperatuur en normale druk werkt, zou een van de belangrijkste materiaaldoorbraken uit de moderne geschiedenis kunnen worden. Niet omdat elektriciteit daarmee gratis wordt en ook niet omdat iedere batterij of computer ineens onbeperkte prestaties krijgt, maar omdat een fundamentele beperking verdwijnt.
Elektrische weerstand hoeft dan niet langer een belangrijke reden te zijn waarom kabels warmte produceren, elektromotoren groot worden of extreem hoge laadvermogens moeilijk te realiseren zijn.
Voor elektrische auto’s kan dat betekenen dat laadstations uiteindelijk veel hogere vermogens kunnen leveren. Als batterijtechnologie zich tegelijkertijd ontwikkelt, kan elektrisch laden mogelijk sneller worden dan een traditionele tankstop. De beperking verschuift dan van de kabel naar de batterij en uiteindelijk naar de hoeveelheid elektriciteit die beschikbaar is.
Voor computers kan supergeleiding meer betekenen dan alleen hogere kloksnelheden. Onderzoek naar supergeleidende elektronica laat nu al zien dat zeer hoge schakelsnelheden en een zeer laag energieverbruik samen mogelijk zijn.
Voor het elektriciteitsnet kan een supergeleidende infrastructuur enorme vermogens veel efficiënter transporteren. Maar ook daar verdwijnt niet ieder probleem. Productie, transformatoren en lokale distributie blijven belangrijke onderdelen van het systeem.
En voor elektromotoren kunnen supergeleidende materialen een veel hogere vermogensdichtheid mogelijk maken. Onderzoek naar supergeleidende motoren voor toepassingen tot 10 MW laat zien dat dit niet alleen een theoretisch idee is.
Misschien is dat uiteindelijk de beste manier om naar supergeleiding te kijken. Het is geen magische technologie die alle technische problemen oplost. Het is een technologie die één fundamentele beperking kan wegnemen.
En wanneer je een fundamentele beperking uit de weg ruimt, ontstaat ruimte voor een compleet nieuwe generatie technologie. Dat is precies waarom wetenschappers al meer dan honderd jaar zoeken naar steeds betere supergeleiders.
De echte doorbraak is dus niet alleen een materiaal waarin elektriciteit zonder weerstand kan bewegen. De echte doorbraak komt wanneer we dat materiaal goedkoop, sterk, betrouwbaar en praktisch genoeg kunnen maken om onze elektrische wereld opnieuw te ontwerpen.
En als dat ooit lukt, kan supergeleiding veel meer veranderen dan alleen de manier waarop elektriciteit door een kabel loopt.
Vond je dit artikel interessant?
Als je het artikel interessant (en/of leerzaam) vond, dan zou ik het leuk vinden om dat in een reactie hieronder te lezen!
Groeten!
Jos van TostieTech

